De inclusieve circulaire economie

Jan Jongert | Longreads | April 2015 | 
35 minuten (1320 woorden)

De circulaire economie begint als begrip steeds meer gemeengoed te worden. Toch blijft het uitdagend om ons voor te stellen wat de dagelijkse, nieuwe manier van werken gaat betekenen die hierbij hoort.

Want als de circulaire economie de manier van ondernemen en zakelijke betrekkingen verandert, gaat echt iedereen dat merken.

De circulaire economie begint als begrip steeds meer gemeengoed te worden. Toch blijft het uitdagend om ons voor te stellen wat de dagelijkse, nieuwe manier van werken gaat betekenen die hierbij hoort.

Want als de circulaire economie de manier van ondernemen en zakelijke betrekkingen verandert, gaat echt iedereen dat merken.

Afval als inspiratiebron

Bij Superuse Studios hebben we al sinds onze oprichting als architectenbureau in 1997 de ontwerppraktijk radicaal omgekeerd. We ontwerpen niet eerst een ruimtelijke vorm om daarbij de meest passende materialen te zoeken, maar onderzoeken welke materialen in de omgeving van een project beschikbaar zijn. Hierna stellen we met zo weinig mogelijk transport en aanpassing de vorm voor een nieuwe functie samen. Vergelijk het met koken. Je kunt eerst een recept bedenken en dan alle ingrediënten kopen óf je kunt je in de keuken laten inspireren door alles wat er over is van voorgaande aankopen, en daarmee een gerecht samenstellen.

Door achterstevoren te werken dwingen we onszelf om de gehele bouwketen vanaf een andere kant te bekijken. En daarmee krijgen traditionele leveranciers ook een andere rol in het proces. Wij doen niet langer zaken met de verkoopafdeling van een bedrijf. We doen zaken met de productieafdeling en de afvalverwerker.

Deze gaten zijn het resultaat van de onderdelen die ze voor nieuwe trucks produceren. Normaal gesproken levert Van Gansewinkel dit staal tegen schrootprijs aan de staalverwerkende industrie. Voor onze projecten bestellen we nu bij DAF de benodigde plaatdikte, verzorgt Van Ganswinkel de logistiek naar de bouwplaats en plaatst de aannemer het materiaal volgens ons ontwerp. In deze keten ontvangt DAF meer voor het afvalproduct, levert Van Ganswinkel meer rendement op de verleende dienst, ontvangt Superuse Studios een honorarium voor bemiddeling en ontwerp en krijgt de klant een uniek product dat 20 tot 30 % goedkoper is dan als het nieuw gemaakt zou worden.

This is an example caption to accompany the image

Van product naar systeem

Waarom blijft het toch zo’n uitdaging om de omslag te maken naar de circulaire economie? Dit komt onder andere door onze manier van kijken. We hebben geleerd om naar onze omgeving te kijken als een verzameling van objecten. We worden als consument blij als we de beste kwaliteit of het grootste volume tegen de laagste prijs hebben kunnen kopen (of huren). Ons blikveld hoefde lange tijd niet verder te reiken dan het product. Met de circulaire economie betreden we echter de wereld van de stromen.

Deze stromen doorlopen een keten en verbinden ketens onderling.

Voor zowel producenten als consumenten stijgt het bewustzijn dat je bij afname of aankoop sterke invloed uitoefent op het ecosysteem dat eraan vast zit. Sterker nog: op het moment van afname of aankoop ben je er onderdeel van geworden. De betaling voor een aangekocht product wordt hiermee een investering in een proces dat meer of minder waarde toevoegt in de hele keten. De afgelopen jaren zie je twee stromingen van bedrijven ontstaan die de deze benadering omarmen; die van de gesloten en die van de open kringlopen.

Gesloten cirkels

De wereld van de gesloten kringlopen groeit vanuit de grote en gevestigde bedrijven die duurzame ambities combineren met productiezekerheid en garantie van toevoer van grondstoffen. Deze bedrijven hebben vaak te maken met beschermde productieprocessen, patenten, langlopende complexe contracten met leveranciers en afnemers. Maar ze hebben ook te maken met grote investeringen met lange afschrijving en externe aandeelhouders met belang in financieel rendement.



Ze opereren vaak grensoverschrijdend met meerdere vestigingen en identieke producten en diensten. Voor hen is het vanwege aansprakelijkheid en afbreukrisico vaak alleen mogelijk om kleine veranderingen door te voeren, waarbij de interne structuur en de opgebouwde processen niet te veel worden verstoord.

“Door eerst te kijken naar materiaal dat al een geschiedenis heeft, ontstaat een ander soort vormgeving.”

Jos de Krieger
Superuse Architect

De circulaire economie bij de grote en gevestigde bedrijven wordt vaak ontwikkeld vanuit een nieuw product of een nieuwe dienst, waaromheen de keten letterlijk wordt gesloten: er worden weer grondstoffen teruggewonnen uit de weer teruggenomen producten.

Het businessmodel wordt uitvoerig doorgerekend en doorgevoerd na akkoord van vele bedrijfslagen. Maar er kleven ook nadelen aan deze benadering.

Zo leggen bedrijven zich vooraf vast om tegen een vastgestelde waarde grondstoffen terug te kopen. Dit terwijl de logistieke volumes hiervan vooraf onbekend zijn en de verwerkingstechniek voortschrijdt. Tegen de tijd van het retour kan het wel eens veel duurzamer en profijtelijker zijn om de grondstof elders af te zetten.

Ook kan het zijn dat het eigen proces inmiddels zo is aangepast dat de retourstroom geen waarde meer heeft. De kans is aanwezig dat de circulaire economie daarmee de kwetsbaarheid van bedrijven met gesloten ketens onbedoeld vergroot.

Een tweede risico is dat de gesloten keten het productieproces nog hermetischer maakt dan het in de lineaire economie was. De mogelijkheid voor nieuwe, innovatieve bedrijfjes om in de geformeerde keten aan te haken wordt verkleind, en er is weinig aanleiding voor lokaal wederzijds profijt van de onderneming en de omgeving waarin ze is gevestigd.

Photo Credit

Open cirkels

Aan de andere kant van het circulaire spectrum zien we bedrijven die onbevangen een niche veroveren, vaak in bestaande ketens. Ze deinzen er niet voor terug om daarin met kleine bezetting meerdere diensten en producten tegelijk te voeren. Ze maken hun afspraken lokaal met minimaal papierwerk en rekenen zo weinig mogelijk door, werken intuïtief. Ze leggen verantwoording af aan zichzelf, hun medewerkers en klanten en dienstverleners, en kunnen vrij snel schakelen en de processen aanpassen.



Open source delen is bij hen gemeengoed. De klanten of afnemers worden vaak persoonlijk betrokken in de ontwikkeling van nieuwe producten, maar zijn zelf vaak ook leverancier. Miniaturisering van veel technieken zorgt er bovendien voor dat voor productieprocessen niet langer enorme investeringen nodig zijn. In tegenstelling tot externe aandeelhouders drijven deze bedrijven op investeringen via bijvoorbeeld crowdfunding van bij het bedrijf betrokken particulieren buren en vrienden. Veel van deze Innovators zijn te vinden in de bier-, brood- en vooral de koffieketen.

Waarschijnlijk omdat koffie één van de grootste, niet gereguleerde bulkstromen ter wereld is. Aan de voorkant van deze keten zie je bijvoorbeeld steeds meer koffiehuizen zelf hun koffie branden.

Ze kunnen door het omzeilen van de brander de boer een betere prijs bieden, de klant betaalt minder voor zijn kop koffie en het bedrijf houdt zelf meer winst over. Maar aan de achterkant van de keten gaat het nog sneller. Een bedrijf als Rotterzwam heeft inmiddels een afvalloze procesketen opgebouwd met 12 verschillende producten en diensten op basis van Rotterdams koffiedik.

Ze produceren o.a. oesterzwammen, compostinstallaties en onderzoeken de afzet van enzymen voor een waterzuiveringbedrijf, smeermiddelen en ingrediënten voor geurbestrijding. Daarnaast bieden ze cursussen, leerwerkplekken en adviezen. De productielocatie zèlf is in al deze activiteiten net zo transparant als de innovatieve activiteit van deze Rotterdamse ondernemers.

Oogstkaart

Een gevolg van de keuze voor een bedrijf van open kringlopen en meervoudige waardecreatie is dat de ontwikkelde hulpmiddelen en methoden ook beschikbaar moeten worden voor andere ondernemers die waarde willen creëren met afvalstromen. Superuse Studios bouwde daarom in 2012 het online platform Oogstkaart.nl, waarop inmiddels meer dan 250 veel voorkomende materiaalstromen zijn te vinden.

Het stelde ons instaat zelf de reeds bekende bronnen materiaal te inventariseren Maar helpt ook andere ontwerpers om materiaal te vinden en ondersteunt nieuwe circulaire ondernemers om zelf een bemiddelingsonderneming te starten.

Oogstkaart biedt de mogelijkheid om de grotere bedrijven te koppelen aan kleine bedrijven en zo ook in gesloten ketens de lijnen open te houden.

Want een breed gedragen cultuuromslag komt pas op gang als grote bedrijven zich met veel meer verschillende lijnen verbinden aan anderen, zodat ook zij zich weer kunnen verbinden aan lokale belanghebbenden en zich flexibel kunnen blijven aanpassen aan veranderende omstandigheden.

Photo Credit

Photo Credit

Jan Jongert (Amsterdam, 1971) is mede-oprichter van Superuse Studios en ontwerpt interieurs, gebouwen en strategieën om de transitie naar een duurzame samenleving te vergemakkelijken.

Related Articles

Locations

Superuse Rotterdam
Maasboulevard 100 (BlueCity)
3063NS
Rotterdam

+3110 4664 444
info@superuse-studios.com

Superuse China
14th F, no. 118, Jianguo Road
Chaoyang District, Beijing 100000

+86 1324 1111 711
info@superuse-studios.cn

Superuse Amsterdam
Korte Papaverweg 2c
(De Ceuvel)
1032KB Amsterdam